Hakk覺m覺zda                            Koleksiyon                            Bas覺nda Biz

Osmanl覺 M羹cevher Tarihi

Description: konu0406-01

Jean-Etienne Liotard, Peral覺 Frenk Kad覺n覺,

Cenevre Sanat M羹zesi, tual 羹zerine yal覺boya 18.yy.


Osmanl覺 kuyumcusu, bir nakka gibi ince 癟al覺arak, tasar覺m覺n覺 ta覺n bi癟imine az m羹dahale yapmaya, tasar覺m覺n覺 ta覺n bi癟imine uydurmaya 繹zen g繹stererek, bir imparatorluk sentezi olan Osmanl覺 ruhunu yans覺tan, nat羹ralist a覺rl覺kl覺 yap覺tlar vermitir. Osmanl覺 Devleti'nin g羹c羹 art覺p, s覺n覺rlar覺 geniledik癟e m羹cevherde kullan覺lacak deerli talar ve maden giderek daha kolay salan覺r olmu, genileyen topraklardan Osmanl覺 bakentine h羹nerlerini sergilemek 羹zere getirilen, 繹rnein Horasan'dan, Tebriz'den, ya da Bosna'dan; Balkanlar'覺n deiik b繹lgelerinden veya Rus s覺n覺rlar覺ndan, G羹rc羹 ve erkes b繹lgelerinden gelen kuyumcu ustalar覺n覺n da kat覺l覺m覺yla m羹cevher 羹retimi giderek 癟eitlenmi ve zenginletirilmitir (1). Osmanl覺 m羹cevherinde kakma, 癟alma, oyma, savat(niello), telkari(filigran), has覺r, m覺hlama gibi teknikler kullan覺lm覺t覺r.



Pek 癟ok Osmanl覺 m羹cevherinin, 繹zellikle de tak覺lar覺n g羹n羹m羹ze ulamama nedeni, m羹cevherin y羹zy覺llard覺r deimez kaderinin sonucudur; m羹cevherler y羹zy覺llar boyunca kah farkl覺 gereksinimleri kar覺lamak 羹zere bozdurularak paraya 癟evrilmi kah m羹cevher modas覺n覺n deimesiyle yeni modaya uymak amac覺yla deiime uram覺t覺r;g羹n羹m羹zde ise bu eilimin azalarak da olsa s羹rd羹羹 s繹ylenebilir.Hazined eki m羹cevherlerin, y羹zy覺llar s羹resince artmas覺, eksilmesi ve deiime uramas覺 ka癟覺n覺lmazd覺r.Hazine deki deerli madenler , gerektiinde bozdurularak devletin hizmetinde kullan覺lm覺t覺r.rne in Kanuni Sultan S羹leyman, 1566 y覺l覺nda Zigetvar seferine gittii zaman Saray-覺 Amire'deki alt覺n ve g羹m羹leri darphaneye verip ak癟e kestirmitir(2). Hazineden baz覺 m羹cevher veya eya ,hazinedarba覺n覺n 繹nerisi 羹zerine, ie yaramad覺覺 veya eskidii gerek癟esiyle de sat覺lm覺t覺r.


Description: konu0406-02

Murassa yeim kutu, Topkap覺 Saray覺 M羹zesi 2/2085, 16. y羹zy覺l覺n ikinci yar覺s覺

Description: konu0406-03
Z羹mr羹tl羹 necef ask覺, Topkap覺 Saray覺 M羹zesi 2/469, 18. y羹zy覺l


Sultan I.Selim, u anda Topkap覺 Saray覺 M羹zesi Hazine Seksiyonu'ndaki ilk vitrinde sergilenmekte olan m羹hr羹n羹n Osmanl覺 Hazinesi'ni m羹h羹rlemekte kullan覺lmas覺n覺 kesin bir dille vasiyet etmiti:"Benim altunla doldurduum hazineyi bundan sonra gelenlerden her kim mang覺r ile doldurursa hazine an覺n m羹hr羹yle m羹h羹rlensin ve illa benim m羹hr羹mle m羹h羹rlenmekte devam olunsun!"(3)


Description: konu0406-04

Z羹mr羹t, yakut, lal ve incili sorgu癟, Topkap覺 Saray覺 M羹zesi 2/204 18. y羹zy覺l

Osmanl覺 m羹cevher k羹lt羹r羹nde tak覺lar giyimin vazge癟ilmez tamamlay覺c覺s覺d覺r. Osmanl覺 minyat羹rlerinde ve Osmanl覺'y覺 betimleyen tablolardaki fig羹rler bu konudaki 繹nemli g繹rsel belgelerdir.Ariv belgeleri 羹zerinde yap覺lan 癟al覺malarda da m羹cevher tak覺larla kemerlerin, murassa(deerli talarla bezeli) d羹melerin ve baz覺 deerli giysi par癟alar覺n覺n birlikte kaydedilmi olduu g繹r羹l羹r.


Description: konu0406-06

Sallant覺l覺 癟i癟ekli dal 羹zerinde kulu bro, 繹zel koleksiyon 19.yy. Description: konu0406-07
Dal 羹zerinde kulu bro, 繹zel koleksiyon 19.yy.

Osmanl覺 geleneinde kuyumculuk, padiahlar taraf覺ndan sevilmi ve desteklenmi bir sanat dal覺 olarak dikkat 癟eker; t羹m sanat dallar覺n覺n zirveye ulat覺覺 16.y羹zy覺lda gerek tak覺larda gerekse m羹cevher eyalarda bayap覺tlar覺n 羹retildii g繹r羹l羹r. zellikle Kanuni Sultan S羹leyman'覺n saltanat覺n覺n ilk d繹neminde, padiah覺n hem kendi g繹r羹n羹m羹yle, hem de 癟evresiyle ilgili benzersiz ihtiam arzusu, m羹cevhere b羹y羹k 繹nem verilmesini ve m羹cevher eyalar覺n Osmanl覺 geleneine yerlemesini salam覺t覺r, bunda Kanuni'nin gen癟liinde kuyumculuk eitimi alm覺 olmas覺n覺n yan覺 s覺ra, 羹nl羹 sadrazam覺 襤brahim Paa'n覺n sanatsal beenisinin de etkili olduu a癟覺kt覺r(5).襤htiamda n holanan Kanuni Sultan S羹leyman i癟in 1532 y覺l覺nda Venedikli Kuyumcu Caorlini Ailesi taraf覺ndan deerli talarla bezeli, ta癟 bi癟iminde bir mifer haz覺rlad覺覺, bu mifere 100.000 duka deer bi癟ildii bilinmektedir(6).

Description: konu0406-08

Bir 癟ift kabak 癟i癟ei elmas bro, 繹zel koleksiyon 19.yy.

Description: konu0406-09


Osmanl覺 armas覺 formunda bro, 繹zel koleksiyon 19.yy.

Description: konu0406-10

Murassa kemer tokas覺, Frankfurt Museum f羹r Kunsthandwerk 14/230, 16.yy. sonu 17.yy. ba覺

Description: konu0406-11


i癟ek bi癟inli elmasl覺 z羹mr羹t k羹pe, Topkap覺 Saray覺 M羹zesi 2/7532 18.yy. ba覺

Osmanl覺 beenisindeki 癟ok renklilik ve 癟eitlilik; birbirinden ba覺ms覺z par癟alar覺n bir araya getirilmesi eilimi, m羹cevherin kullan覺m tarz覺nda da kendini g繹stermitir. Avrupa m羹cevher geleneindeki ayn覺 motifi tekrarlayan tak覺mlar覺n, 覺kl覺覺n tamamlanmas覺 i癟in neredeyse bir zorunluluk olmas覺na kar覺l覺k, Osmanl覺 m羹cevher geleneinde tak覺lar覺n mutlaka birbiriyle uyumlu bir tak覺m oluturmas覺 gerekmez; farkl覺 motifler sergileyen par癟alar her zaman sevilerek bir arada kullan覺lm覺t覺r. 18.y羹zy覺lda 襤stanbul'da 癟al覺m覺 olan ve "T羹rk Ressam覺" olarak an覺lan Cenova'l覺 ressam Jean- Etienne Liotard'覺n bir Peral覺 Frenk kad覺n覺n覺 Osmanl覺 giysisi i癟erisinde betimledii tabloda yer alan ba tak覺lar覺n覺n 癟eitlilii, bu 癟ok renkli beeninin parlak bir 繹rneini sergiler.

Osmanl覺 tak覺lar覺 sorgu癟, istefan(hotoz) , z羹l羹fl羹k, enselik, sa癟 ba覺, gerdanl覺k, ine, 癟elenk, k羹pe, bilezik, y羹z羹k, zehgir, m羹h羹r, halhal, pazubent, d羹me, 癟aprast, zincir, saat, k繹stek, kemer, kemer tokas覺 olarak s覺ralanabilir. Kur'an kab覺, k覺l覺癟, han癟er, b覺癟ak, g羹rz, t羹fek, tesbih, bardak, matara, kase, erbetlik, marapa, zarf, kutu, sand覺k, rahle, amdan, buhurdan, g羹labdan, ka覺k, nargile, yaz覺 tak覺m覺, yelpaze, ayna, tarak, ask覺, kam癟覺, sadak, Kabe hediyeleri gibi k羹癟羹k boyutlu eyalarda ve saraya ait taht,beik, 繹rt羹, kaftan, z覺rh, pabu癟, 癟izme, at koum tak覺m覺 gibi b羹y羹k boyutlu eyalarda da m羹cevhere s覺k癟a rastlan覺r.



Description: konu0406-12

Rafael veya Rafael ekol羹, Sulatn I. Abd羹lhamid'in portresi, ayr覺nt覺, tual 羹zerine yal覺boya, Topkap覺 Saray覺 M羹zesi 17/22, 18.yy. ikinci yar覺s覺



Sorgu癟 denince ilk akla gelen padiah覺n g繹sterili sorgu癟lar覺d覺r, ancak bu tak覺 saray kad覺nlar覺 taraf覺ndan da kullan覺lan bir tak覺d覺r.T繹renlerde atlar覺n da aln覺 sorgu癟larla s羹slenmitir. Sorgu癟, padiah覺n kendine bal覺 bir h羹k羹mdar覺, baar覺l覺 bir vezirini ya da komutan覺n覺 繹d羹llendirmek 羹zere verdii deerli armaanlardan biridir. Ancak padiah覺n sorgu癟lar覺, kullan覺lan talar覺n kalitesi ve g繹rkemiyle dierlerinden farkl覺d覺r. Bir g羹癟 simgesi halinde sar覺覺n ya da ba繹rt羹s羹n羹n 羹zerine tak覺lan bitkisel veya damla bi癟imli sorgu癟lar覺n y羹kseklikleri, 羹zerine tak覺lan bal覺k癟覺l, huma kuu veya tavus kuu t羹yleriyle de art覺r覺l覺rd覺. Abart覺l覺 irilikteki sorgu癟lar覺n 18. y羹zy覺ldan itibaren, d繹nemin beenisine uyarak 癟oald覺覺 g繹r羹l羹r. Osmanl覺 m羹cevher geleneinde en a覺rl覺kl覺 yere ba tak覺lar覺n sahip olduu s繹ylenebilir.

G羹l bi癟imi yuvalara yerletirilen talara bezeli eyalar覺n yan覺 s覺ra m羹cevher 癟i癟ekli dallar, 繹zellikle "titrek" ya da "zenberekli" denen, arka y羹zlerindeki mentee veya spiral yay覺n hareketiyle sal覺nmak 羹zere tasarlananlar ve ku fig羹r羹n羹n pek 癟ok deiik bi癟imde kullan覺ld覺覺 ineler Osmanl覺 nat羹ralizminin karakteristik yans覺malar覺d覺r. Bunlar 癟ok k羹癟羹k boyutlardan, giysi dekoltesi ya da ba tuvaleti 羹zerinde geni yer kaplayacak irilikte olanlara kadar 癟eitlenen elmaslar覺n p覺r覺lt覺s覺n覺 hareketiyle art覺ran tak覺lard覺r (10). Ge癟 d繹nemde s覺k癟a g繹r羹len ku fig羹rl羹 brolar, tek ba覺na veya bir dal 羹zerinde 癟al覺覺lm覺t覺r. Ku g繹vdeleri, elmastan olabildii gibi, bi癟imi uygun olan bir inci ya da yakuttan da olabilir. Avrupa m羹cevher geleneinde 繹zellikle R繹nesans'tan itibaren s覺k癟a kullan覺lan, deerli bir ta覺n veya bir barok incinin doal formunun, m羹cevher bir fig羹r羹n g繹vdesinde kullan覺lmas覺 esprisi, Osmanl覺 ustalar覺 taraf覺ndan da sevilerek uygulanm覺t覺r. Armalar, gemiler ve fiyonklar da ge癟 d繹nemde brolara uygulanana yeni tasar覺mlard覺r.



Ay ve y覺ld覺z, lale, g羹l, kabak 癟i癟ei, meneke, 癟i癟ek buketleri, dallar, ku, kelebek, ar覺 gibi doa motifleri, brolarda s覺k癟a g繹r羹len motiflerdir. K羹癟羹k m羹cevher 癟i癟ekler, yaln覺zca baa veya giysinin 羹zerine deil, ince sa癟 繹rg羹lerinin aras覺na da ilitirilmi, b繹ylece g繹r羹n羹m羹n t羹m羹nde hareketli p覺r覺lt覺lar salanm覺t覺r. Bunlar覺n yan覺 s覺ra talarla bezeli ya da incilerle 繹r羹lm羹 tepelikler, uzun sa癟lar覺n 羹zerinden bele doru sal覺nan enselikler ile al覺n 羹zerine ya da y羹z羹n iki yan覺na sark覺t覺lan m羹cevher z羹l羹fl羹kler, Osmanl覺 saray kad覺n覺n覺n ba s羹slerindendir. Bal覺klar覺n 羹zerine tak覺lan, "istefan" denen ta癟 bi癟imli tak覺n覺n k繹keni, "癟elek ta覺yan" anlam覺na gelen Helenistik tak覺 "stefaneforos" un olduu kadar, Asya ba s羹s羹 geleneinin de 癟eitlenerek s羹rd羹r羹lmesi olarak yorumlanabilir(11).

Bir kad覺n tak覺s覺 olan k羹penin, az da olsa erkekler taraf覺ndan da kullan覺ld覺覺 da g繹r羹lm羹t羹r. Kad覺n boynunun g羹zelliini vurgulamak 羹zere tasarlanan damla bi癟imli incilerden, ya da z羹mr羹t, yakut, elmas gibi talardan oluan sallant覺l覺 k羹peler, Osmanl覺 tak覺 geleneinde 繹nemli yer tutar. ift sallant覺l覺 k羹peler "pay-覺 癟ift", 羹癟 sallant覺l覺lar "羹癟 ayakl覺" olarak tan覺mlan覺r. Ortas覺 elmasl覺 veya mineli, 癟evresi a癟覺lm覺 bir 癟i癟ein ta癟 yapraklar覺 benzeri dizilmi, fasulye bi癟iminde, dolgun bir oval olarak kesilmi veya doal damla bi癟imli inci, lala, firuze, yakut veya z羹mr羹t sallant覺l覺 k羹peler, bu tak覺 t羹r羹n羹n g繹sterili 繹rneklerindendir. Yal覺n, 癟ounlukla k羹癟羹k inci sallant覺l覺 k羹peler de, 繹zellikle s覺radan saray kad覺nlar覺 ve halk taraf覺ndan 癟ok kullan覺lm覺t覺r.

Osmanl覺 kad覺n覺n karakteristik tak覺lar覺n覺n bir癟ok minyat羹r ve tabloda olduk癟a ayr覺nt覺l覺 yans覺t覺ld覺覺 g繹r羹l羹r;tak覺lar kad覺n fig羹r羹n羹n doal tamamlay覺c覺s覺 halindedir. Levni'nin tek fig羹r 癟al覺malar覺ndan birinde, t羹m k覺vrakl覺覺n覺 sergileyen gen癟 rakkasenin yana覺na doru d羹en, a癟覺lm覺 yar覺m 癟i癟ek bi癟iminde yerletirilmi damla z羹mr羹tlerden oluan k羹peleri, dolama hotozunu s羹sleyen uzun bal覺k癟覺l t羹yleriyle s羹sl羹 iki b羹y羹k murassa sorgucu, bileklerindeki 羹癟er s覺ra alt覺n toptan oluan bilezikleri ve alt覺n yald覺zl覺 kemeri incelikle betimlemitir(12).

Osmanl覺 giyim tarz覺nda mineli, murassa veya inci d羹melerin yan覺 s覺ra sedef necef, fildii veya yald覺zl覺 maden gibi malzemelerden , t羹m羹 ya da tokas覺 deerli talarla bezeli kemerler de, m羹cevher ile giysi birlikteliinin tipik 繹rneklerini sergiler. Birbirine tutturulan paftalar halinde haz覺rlanan kemerler bele ya da kal癟a 羹zerine tak覺l覺r. 襤ki iri yuvarlak murassa paftan覺n oluturduu kemer tokalar覺, en s覺k rastlananlard覺r. Kemer tokalar覺 v羹cuda uyum salamak 羹zere hafif癟e d覺a bombeli olabilir. Oval bi癟imli, geni murassa kemer tokalar覺 ise, Osmanl覺 襤mparatorluu'nun pek 癟ok sanat dal覺nda olduu gibi kuyumculukta da yaad覺覺 parlak 癟a覺n, 16. y羹zy覺l覺n ikinci yar覺s覺n覺n tipik 繹rneklerindendir. Yeim paftalardan oluan, paftalar覺n 羹zerindeki z羹mr羹t, yakut veya lal g繹bekli 癟i癟eklerin 癟evrelerinde b羹kme alt覺n telden zarif yapraklar覺n dolat覺覺, paftalar覺 癟evreleyen geni alt覺n kaplama bord羹rlerde de 癟i癟ek bi癟imli y羹ksek yuvalar覺n i癟ine ayn覺 deerli talar覺n yerletirildii bu t羹r kemer tokalar覺 i癟ten s羹rg羹l羹 olduundan tak覺ld覺覺nda kesintisiz bir g繹r羹n羹m sergiler.

aprast denen, kaftan ve entarilerin g繹羹s k覺sm覺 a癟覺kl覺覺n覺 birletiren kar覺l覺kl覺 eritler, deerli talarla bezeli, alt覺n veya mineli olabilir. Kaftan覺n bele kadar gelen 繹n y羹z羹n羹 kaplayacak s覺kl覺kta dikilmi 癟aprastlar覺n elmasl覺 olanlar覺, ilk olarak 19. y羹zy覺l padiah portrelerinde g繹r羹l羹r(13).Giysi ile b羹t羹nlemi m羹cevherler olarak tan覺mlayabileceimiz 癟aprastlar, 繹zellikle Sultan III.Mustafa ve Sultan I.Abd羹lhamid portrelerinde dikkati 癟eker.

T羹rk kad覺n覺n覺n g羹n羹m羹zde de vazge癟emedii tak覺lar覺n ba覺nda alt覺n bilezik gelir. Yanyana tak覺lan alt覺n halka bilezikler , bu tak覺n覺n en yayg覺n t羹r羹d羹r. K羹癟羹k alt覺n toplar覺n dizilmesiyle oluan bilezikler de Osmanl覺 kad覺n覺n bileklerini s覺k癟a s羹slemitir.


Description: konu0406-13

Z羹mr羹tl羹 yeim zingir (ok atma y羹z羹羹), Topkap覺 Saray覺 M羹zesi 2(83, 16.yy. ikinci yar覺s覺

Description: konu0406-14
i癟ek motifli bilezik, 19.yy.


Halka tamamlanmadan ortas覺 a癟覺k b覺rak覺lan ve her bilee uyum salayan burma alt覺n bilezikler, yal覺n bilezik tasar覺mlar覺n覺n bir bakas覺d覺r. Aral覺ks覺z yanyana dizilmi tek s覺ra elmastan oluan bilezik ve kolyelere, hareket ettik癟e ortaya 癟覺kan g繹r羹n羹mden esinlenilerek "akarsu" ad覺 verilmitir(14). Diziler halindeki inciler de bilezik olarak kullan覺lm覺t覺r. Elmasla bezeli bileziklerde ise 癟i癟ek motifleri ya da "divanhane 癟ivisi" motifi g繹r羹l羹r.


Description: konu0406-15

Abdullah Buhari, Gen癟 Kad覺n, 18.yy. ilk yar覺s覺